Theo Niekus,
de encyclopedie van de straat.

Door Hans Arend de Wit

Foto Trevor Oosterling

Straatfotograaf Theo Niekus kwam opeens in de aandacht van de media door een rechtszaak nadat hij op de Dam was bekeurd, omdat hij zich daar "zonder redelijk doel langer had opgehouden dan 15 minuten". Iedereen die geïnteresseerd is in fotografie, in het bijzonder in straatfotografie, en dan speciaal de verwording van het sociale straatleven, maar ook in gezelligheid en boeiende, menselijke interacties, zal hierover hebben gelezen. Voor wie Niekus en zijn werk niet kende bleek dat hij geen roddelbladfotograaf was, die door opdringerig gedrag in de openbare ruimte een hinderlijk individu was. Passanten hoefden ook niet bang te zijn dat zij indiscreet betrapt zouden worden in een gênante houding, of tijdens het maken van een onbetamelijk of onsympathiek gebaar, want daarvoor past hij een te strenge en smaakvolle zelfcensuur toe. Hij is er niet op uit om narigheid te fotograferen, of die zelf te veroorzaken, hij is een sympathieke man van een goede stempel. Als Theo, zoals zijn vader dat had gewild, in Groningen was gebleven en in de zaak was gekomen, dan had misschien niemand van hem gehoord.
"Ik had de fotovakschool in Den Haag doorlopen en een aantal jaren de   Rietveld gedaan. Mijn vader had liever gezien dat ik zijn zaak zou hebben overgenomen, maar ik wilde liever fotograferen. Toen ik was uitgestudeerd kwam hij met het plan om een fotozaak over te nemen, in Grijpskerk notabene... maar ik had intussen de wereld gezien en raakte niet uitgekeken."

De man die post vatte.
Theo Niekus stond volgens de krantenberichten altijd op de zelfde plek voor de gevel van de ABN-AMRO bank op de Dam te kijken of hij foto's zag gebeuren. 
"Als ik de Middenweg afloop dan is daar niets te zien, daar gebeurt niets, daar kan ik niets mee, het gaat mij om mensen, en die zijn daar op de Dam en op het Damrak en voor de deur bij de boekhandel Scheltema op het Koningsplein, hier gebeurt het, hier vind je de foto's."
Zo werd hij bijna de man in het verhaal van Herman Pieter de Boer - in de bundel In het Maanlicht - die al vroeg in de ochtend post vatte en aan het eind van de dag kon vast stellen dat hij alles had gezien en niets had gemist. 
Heel stelselmatig heeft hij op die locaties gewerkt aan een veelomvattend project, de Encyclopedie over het 'Tijdverdrijf op straat'. Tot zo ver als hij gekomen is heeft Theo nu 4200 foto's gemaakt, gerubriceerd in 100 hoofdstukken met kleine onderwerpjes, handen schudden, leunen, zoenen, vallen, struikelen, mensen in benarde situaties, mensen die oversteken als het al rood is, mensen die zich in een tram persen die al vol is, dringen, onderling gedoe tussen mensen, enzovoort, naar binnen en naar buiten gaan, in- en uitstappen, in die encyclopedie ging het me vooral om alle menselijke handelingen en bezigheden, maar ook benen, billen, schouders, ellebogen, en stelletjes, enzovoort, mag ik graag fotograferen. 
"Op de verschillende boekenbeurzen waren er veel uitgevers enthousiast,   maar als ze gingen calculeren tot de slotsom kwamen dat ze niet wisten hoe ze dat voor elkaar zouden moeten krijgen. Toen die encyclopedie voor mijn gevoel 'af' was, wilde ik wel even een tijdje zonder al die stramienen fotograferen. En daar komt bij dat het frustrerend werd dat - het klinkt gek, maar eigenlijk ben je daar nooit mee klaar. Nu begin ik wel weer behoefte te krijgen aan een onderwerp. Dat heb ik ook wel, maar het is nog niet echt vastomlijnd."

Achteruit fotograferen.
"Toen ik met m'n eerste boekje 'Passanten' bezig was heb ik nog wel eens gedacht om met een kameraatje achter op m'n hoofd gemonteerd te willen fotograferen, zodat je later kunt bekijken wat zich allemaal achter je rug afspeelde. Dan heb je later, in de doka 'allemaal verrassingen'. Maar dat idee heb ik later maar gelaten voor wat het was. Bezigheden van mensen fotografeer je niet met een camera in de achteruit-stand."

Bemoeizucht.
"Ik heb er een hard hoofd in over hoe het verder zal gaan met de toenemende bemoeizucht van de politie en de onverdraagzaamheid en intolerantie van burgers naar fotografen, in het algemeen eigenlijk. Ik ben bang dat het een onomkeerbaar proces is. Straks gaan ze ook de winkelstraten voor de fotograaf afsluiten. Maar ik zal tot het laatst, dat het nog kan, doorgaan. Later zal het aan de foto's te zien zijn, dat het steeds benauwder is geworden.
Als je met grote professionele foto- of videoapparatuur op straat staat, dan hebben de mensen daar wel enig ontzag voor, maar als je gewoon mooie platen wilt maken mag jou dat blijkbaar door iedereen verboden worden. 'Ik wil niet dat u hier foto's maakt' wordt er dan gezegd door met adrenaline bol staande fotograaf, of een daarbij aanwezige assistente. Dat zijn dan collega's! Tv en vooral internet hebben daar geen goed aan gedaan. Met internet hebben we misschien wel een soort paard van Troje binnengehaald."

Kleur.
"Zwart-wit vond ik altijd erg mooi, en er zat natuurlijk het aspect aan dat ik het allemaal zelf kon afwerken, al was ik met afdrukken nogal een papier-verslinder, zo vaak als het weer over moest. Zo is die encyclopedie een enorme klus geworden. De overgang van de ene dag fotograferen en de andere in de doka werken vond ik ook steeds bezwaarlijker. Terwijl het allemaal buiten gebeurde. Ik kreeg steeds meer de behoefte om dan op straat te zijn. Bovendien begon ik steeds vaker hoofdpijn te krijgen, van de chemicaliën. Wat dat betreft kwam 'digitaal' wel op tijd. Toen daar net mee begon zette ik de kleurenbeelden altijd om in zwart-wit, maar na een tijdje begon ik steeds meer te vinden dat dit onzin was. Ik heb nu geen probleem meer met 'kleur'."

Waarin zit nu de crux van dit soort fotografie?
"Als je op straat wil fotograferen moet je kop leeg zijn, dan moet je alles kunnen pakken wat je hebben wil, als je gaat nadenken mis je de dingen. Soms heb ik wel dat ik nog even wil wachten totdat alles goed wordt, en dan komt er niks, maar dan ben je wel je moment kwijt. Op het moment dat je iets ziet moet je het gelijk pakken, er niet over nadenken, of het nog mooier kan. De shutter-lag van de digitale camera vind ik nog steeds een probleem. Bij de analoge camera, beng, dan had je het meteen. De digitale camera gaat eerst zoeken, en als dan de camera de scherpte heeft is het moment weg, ben je te laat. Daardoor ben ik wel iets anders gaan fotograferen. Dat is wel jammer, een tamelijk groot gemis eigenlijk. De scherpte is weg, de scherpte het precieze moment, is weg. De digitale fotografie heeft ook z'n voordelen natuurlijk, daar focus ik dan nu maar op."

Theo Niekus over het politieoptreden.

www.politie-intimidatie.nl